–İnsanların çoxu peyğəmbərlərin hidayətindən niyə məhrumdurlar?
–Mütəal Allah ixtilaf və inhirafların qarşısını nəyə görə almamışdır?
–Peyğəmbərlərin niyə texniki və iqtisadi imtiyazları olmamışdır?
BİR NEÇƏ ŞÜBHƏNİN HƏLL EDİLMƏSİ
Peyğəmbərlərin be’sətinin zəruri olmasına dair gətirilən dəlil və bürhanlar ətrafında müəyyən suallar və şübhələr meydana gəlir. İndi onları cavabları ilə birlikdə qeyd edirik:
1.Əgər ilahi hikmət bütün insanların hidayəti üçün peyğəmbərlərin göndərilməsini tələb edirsə onda nə üçün onların hamısı xüsusi coğrafi bir məntəqədə (Mərkəzi Asiyada) məb’us olunmuşlar, yer üzünün sair məntəqələri isə bu ne’mətdən məhrum olmuşlar? Xüsusilə bunu nəzərə alsaq ki, qədimdə kütləvi informasiya vasitələri məhdud və zəif idi, xəbərlərin bir məntəqədən digər məntəqəyə nəql olunması çox zəif baş verirdi. Bəlkə də peyğəmbərlərin də’vətindən ümumiyyətlə heç bir mə’lumat əldə edə bilməyən müəyyən qövmlər və millətlər də olmuşdur.
Bu sualın cavabı budur ki, əvvəla, peyğəmbərlərin gəlişi xüsusi məntəqə ilə məhdudlaşmamışdır. Qur’an ayələri göstərir ki, hər qövm və ümmət üçün bir peyğəmbər olmuşdur. “Fatir” surəsinin 24-cü ayəsində buyurulur:
“Elə bir ümmət yoxdur ki, ondan bir peyğəmbər gəlib getməsin.”
“Nəhl” surəsinin 36-cı ayəsində buyurulur:
“Hər bir ümmətə rəsul (peyğəmbər) göndərdik (ki, onlara belə desin:) Allaha ibadət edin və tağutdan (şeytani qüvvələrdən) çəkinin.”
Qur’anda yalnız bir neçə peyğəmbərin adının çəkilməsi onların saylarının qeyd olunanlarla xülasələnməsi demək deyildir. Qur’anın özündə aşkar şəkildə göstərilir ki, peyğəmbərlərdən bir çoxunun adı bu kitabda qeyd olunmamışdır. “Nisa” surəsinin 164-cü ayəsində buyurulur:
“Və elə peyğəmbərlər ki, onların hadisəsini sənə nəql etmədik.”
İkincisi, yuxarıdakı bürhan bunu çatdırır ki, camaatın hidayət olunması üçün hiss və əqlin fövqündə dayanan bir yol olmalıdır. Amma ayrı-ayrı fərdlərin hidayət olunmasının gerçəkləşməsinin iki şərti vardır: Biri budur ki, onların özləri bu ilahi ne’mətdən bəhrələnmək istəsinlər, ikincisi, başqaları onların hidayət olunmasına maneçilik törətməsi. Camaatın çoxunun peyğəmbərlərin hidayətindən məhrum qalması onların pis seçim etmələrinə görə olmuşdur. Digər çoxlu məhrumiyyətlər də başqalarının peyğəmbərlərin də’vətinin yayılması yolu üzərində yaratdıqları maneələr üzündən olmuşdur.
İlahi peyğəmbərlər həmişə bu maneələrin aradan qaldırılmasına çalışmış, Allah düşmənləri, xüsusilə zalımlar və güclülərlə mübarizə aparmış, onların çoxu ilahi risalətin təbliğ olunub camaatı hidayət etmək yolunda canlarını fəda etmişlər. Onlar özləri üçün müəyyən qədər ardıcıl və köməkçi tapdıqları halda, Allah dininin yayılması yolunda maneçilik törədən ən mühüm amillərlə, yə’ni zalımlarla və zülmkar dövlətlərlə mübarizəyə başlamışlar.
Diqqət yetirmək lazımdır ki, insanın təkamül istiqamətindəki hərəkətinin ixtiyari olmaq kimi xüsusiyyəti bu hadisə və cərəyanların hamısının haqq və batil tərəfdarları üçün yaxşı, yaxud pis seçki şəraiti hazır ola biləcək bir tərzdə baş verməsini tələb edir. Amma əgər zorakı qüvvələrin və batil əhlinin hökmranlığı müəyyən bir həddə çatıb başqalarının hidayət yolunu tamamilə bağlasa və onlar cəmiyyətdə haqq və hidayət nurunu söndürsələr, bu halda Mütəal Allah qeyri-adi və qeybi yollarla haqq tərəfdarlarına yardım edəcəkdir.
Əgər peyğəmbərlərin yolu üzərində belə maneələr olmasaydı, onların də’vəti bütün dünya insanlarına çatar, hamılıqla vəhy və nübüvvət kimi ilahi ne’mətdən bəhrələnərdilər. Deməli, camaatın əksəriyyətinin peyğəmbərlərin hidayətindən məhrum olmasının günahı onların də’vətinin yayılmasının qarşısını alan şəxslərin öhdəsindədir.
2.Əgər peyğəmbərlər insanları təkamülə çatdırmaq üçün göndəriliblərsə, nə üçün onların varlığı ilə bu qədər fəsad və əxlaqi pozuntular yaranır, camaatın çoxu əksər dövrlərdə küfr və üsyankarlığa düçar olur, hətta asimani din ardıcılları belə bir-biri ilə mübarizə aparır, qanlı və amansız müharibələr törədirlər? Allahın hikməti bu fəsadların qarşısını almaq, yaxud heç olmazsa, peyğəmbərlərin ardıcıllarının bir-biri ilə mübarizə etməməsi üçün müəyyən səbəblər yaratmasını tələb etmirdimi?
Bu sualın cavabı, insanın təkamülünün ixtiyari olmaq kimi xüsusiyyətinə diqqət yetirməklə aydın olur. Çünki deyildiyi kimi, Allahın hikməti insanlar üçün (cəbri deyil) ixtiyari təkamül şərtlərinin və səbəblərinin vücuda gəlməsini tələb edir ki, istəyən şəxslər haqq yolunu tanıya bilsinlər və onu qət etməklə özlərinin kamal və səadətlərinə çatsınlar. Lakin belə bir təkamül üçün şərait və səbəblərin mövcud olmasının mə’nası bu deyildir ki, bütün insanlar onlardan gözəl məqsədlərlə istifadə edərək hökmən səhih yolu seçsinlər. Qur’an buyurur ki, Mütəal Allah insanları bu dünya şəraitində, onların hansının daha yaxşı əməl gördüyünü bilmək üçün imtahana çəkmək məqsədilə yaratmışdır. Qur’ani-kərimdə təkrar tə’kid olunduğu kimi, əgər Allah istəsəydi hamını düz yolda saxlaya bilər, onların inhiraf və azğınlıqlarının kökünü tamamilə kəsə bilərdi. Lakin bu halda ixtiyari seçki üçün heç bir şərait qalmaz, insanların əməl və rəftarları insani dəyərdən məhrum olar və Allahın, ixtiyar sahibi və seçki yolu ilə əməl edən insanı yaratmaqdakı məqsədi nöqsanlı olardı.
Deməli, insanların fəsada, təxribatçılığa, küfr və üsyankarlığa meyl etməsi onlara verilən azadlıqdan sui-istifadə etmələrinin nəticəsidir və belə rəftarlara qadir olmaq onların yaradılışı ilə qaynayıb-qarışdığından, onların nəticələrinə çatmaq da ona tabedir. İlahi iradə ilk növbədə insanların təkamülünə şamildir. Buna baxmayaraq bu iradənin aid olduğu şeylər ixtiyari olmaqla şərtləndiyindən düzgün olmayan seçki nəticəsində yaranan süqut və tənəzzülü istisna olunmur. İlahi hikmət bütün insanların ixtiyarsız olaraq düzgün yolda hərəkət etməsini, hətta onların öz iradələrinin əksinə olsa belə, tələb etmir.
3.Allahın hikməti insanların mümkün qədər artıq və yüksək kamala, səadətə çatmasını tələb etməsini nəzərə alaraq Mütəal Allahın təbiət sirlərini vəhy vasitəsilə onlara aşkar etməsi daha yaxşı olmazdımı ki, müxtəlif ne’mətlərdən bəhrələnərək öz təkamül yollarındakı hərəkətlərini sür’ətləndirsinlər?
Belə ki, son əsrlərdə çoxlu təbii qüvvələrin kəşf edilməsi və müxtəlif həyat vəsaitlərinin ixtira olunması mədəniyyətin çiçəklənməsində, insanların sağlamlığının qorunub saxlanmasında, xəstəliklərlə mübarizədə, mə’lumat mübadiləsində, əlaqələrin genişləndirilməsində və s. kimi işlərdə çox böyük tə’sirlər qoymuşdur. Aydındır ki, əgər peyğəmbərlər insanı heyrətə gətirən elm-texnika və sənətkarlığı təqdim etməklə, asayiş və firavanlıq vasitələrini tədarük görməklə camaata kömək etsəydilər, ictimai nüfuzlarını, siyasi qüdrətlərini artıraraq öz hədəflərinə daha yaxşı çata bilərdilər.
Cavab budur ki, vəyh və nübüvvətin varlığına olan ehtiyac bəşərin adi mə’rifət vasitələri ilə dərk edə bilmədiyi işlərlə əlaqədardır ki, onlar barəsində cahil olduqda həqiqi kamala doğru öz hərəkət istiqamətini müəyyən edib yolunda hərəkət edə bilmir. Başqa sözlə desək, peyğəmbərlərin əsas vəzifələri insanlara təkamülə və insani yaşayışa doğru istiqamətlənməkdə kömək etməkdir ki, hər bir şəraitdə öz vəzifələrini tanıyaraq qüvvələrini bəyənilən hədəflərə çatmaq yolunda sərf edə bilsinlər və istər səhralarda yaşayan köçərilər, istər okeanlarda, istərsə fəzalarda olan şəxslər əsl insani dəyərləri tanısınlar, ayrı-ayrı fərdlər istər Mütəal Allaha pərəstiş etmək, istərsə özlərinə, istərsə başqa insan və başqa canlılara qarşı hansı vəzifələrə malik olduqlarını bilsinlər və onları yerinə yetirməklə həqiqi və əbədi kamala, səadətə nail olsunlar. Amma təbii imkanların, iste’dadların və texnikanın fərqi (istər vahid zamanda, istərsə də müxtəlif zamanlarda) xüsusi səbəblər əsasında yaranır. Bunlar əbədi müqəddəratın və həqiqi təkamülün tə’yin olunmasında əsaslı rol ifa etmir. Belə ki, müasir dövrdə maddi bəhrələrin artmasına və elmi-texnikanın genişlənməsinə səbəb olan irəliləyişlər insanların mə’nəvi və ruhi təkamülündə azacıq belə tə’sir qoymamış, hətta demək olar ki, tamamilə əks nəticələr vermişdir.
Deməli, Allahın hikməti tələb edir ki, insanlar maddi ne’mətlərdən istifadə edərək öz dünyəvi həyatlarını davam etdirsinlər, əql və vəhydən bəhrələnərək özlərini həqiqi kamala və əbədi səadətə doğru olan hərəkət istiqamətlərini tə’yin etsinlər. Amma onların fiziki və ruhi qüdrətlərindəki fərqlər, eləcə də təbii və ictimai şəraitlərin bir-biri ilə fərqli olması, elm və texnologiyadan bəhrələnməkdəki ixtilaflar səbəb-nəticə qanunu əsasında yaranan xüsusi təkvini şərait və səbəblərə tabedir və bu ixtilaflar insanların əbədi taleyinin tə’yin olunmasında rol oynamır. Çox hallarda ən sadə vəziyyətdə yaşayan, ən zəruri maddi və dünyəvi ne’mətlərdə istifadə edən bir şəxs, yaxud bir dəstə adamın eyni halda kamal və səadətin ən yüksək dərəcələrinə çatması mümkündür. Bunun əksinə ən çox inkişaf etmiş elm və texnologiyadan, ən yaxşı və gözəl həyat şəraitindən bəhrələnən, amma naşükürlük, təkəbbür, qürur və zülm sayəsində bədbəxtçiliyin ən aşağı dərəcələrinə enən fərdləri də müşahidə etmək olar.
Əlbəttə, ilahi peyğəmbərlər əsl vəzifələrini yerinə yetirməkdən, yə’ni bəşəriyyəti həqiqi və əbədi kamala, səadətə hidayət etməkdən əlavə, onların elə bu dünyada firavan yaşamalarına da çoxlu köməklər göstərmişlər. İlahi hikmət müəyyən namə’lum həqiqətlərin və təbii sirlərin aşkar olumasını, bəşəriyyətin mədəni inkişafına kömək göstərməsini tələb etdiyi yerlərdə bu kimi köməkləri görmək olar. Məsələn, həzrət Davudun (ə), Süleymanın (ə) və Zulqərneynin (ə) həyatında bunu müşahidə etmək olar. Peyğəmbərlər cəmiyyətin idarə olunmasında gözəl idarəçiliklə əlaqədar faydalı fəaliyyətlər etmişlər. Məsələn, həzrət Yusifin (ə) Misirdə göstərdiyi fəaliyyətlər buna misal ola bilər. Lakin bunların hamısı peyğəmbərlərin əsl vəzifələrindən kənarda olan xidmətlər olmuşdur.
Amma ilahi peyğəmbərlərin öz məqsədlərini həyata keçirmək üçün niyə texniki, iqtisadi və hərbi qüdrətdən istifadə etmədiklərinə gəldikdə isə bunu demək lazımdır ki, dəfələrlə qeyd olunduğu kimi, peyğəmbərlərin əsas hədəfi insanların azad və agahlıq əsasında yol seçməsinə şərait yaratmaq olmuşdur. Əgər onlar qeyri-adi qüvvələrdən istifadə etsəydilər, insanlar üçün azadlıq əsasında olan təkamül və mə’nəvi inkişaf hasil olmazdı, camaat ilahi məqsəd və azad seçki əsasında deyil, qüdrət və təzyiqlərinin sayəsində onlara tabe olardılar.
Əli (ə) bu barədə buyurub: “Əgər Mütəal Allah istəsəydi peyğəmbərləri göndərən zaman qızıl-gümüş xəzinələrini, əldəyməz gövhər mə’dənlərini, bol meyvəli bağları və ağacları onların ixtiyarına verər, havadakı quşları, qurudakı heyvanları onlara xidmətçi edərdi. Əgər Allah belə etsəydi imtahan və mükafat üçün olan şərait aradan gedərdi… Əgər (Allah) istəsəydi, peyğəmbərlərə heç kəsin əli çatmayan bir qüdrət, məğlubedilməz bir izzət, eləcə də mülk və səltənət əta edərdi ki, başqaları qorxu və yaxud tamah üzündan onlara təslim olsunlar, inadkarlıq və təkəbbürdən çəkinsinlər. Belə olan təqdirdə məqsədlər və dəyərlər eyni səviyyədə olardı. Lakin Mütəal Allah istəmişdir ki, peyğəmbərlərə tabe olmaq, Onun kitabını təsdiq etmək, təvazökarlıq və təslim olmaq (kimi işlər) yalnız ilahi məqsədlə, heç bir riyakarlıq olmadan baş versin. İmtahan və bəla nə qədər böyük olsa, ilahi mükafat və savab da bir o qədər artıq olar.”
Əlbəttə, insanlar azad seçki, rəğbət və meyl üzündən haqq dinə iman gətirsələr, həmçinin ilahi və Allah bəyənən bir cəmiyyət təşkil etsələr, ilahi hədəflərin irəliləməsi yolunda, xüsusilə təcavüzkarların məğlub edilib mö’minlərin hüququnu müdafiə etmək üçün müxtəlif qüdrətlərdən istifadə olunması bəyənilən olar. Bunun nümunəsini həzrət Süleymanın (ə) hakimiyyəti dövründə mülahizə etmisiniz.
SUALLAR
1.Bütün peyğəmbərlər xüsusi coğrafi bir məntəqədə məb’us olunmuşlarmı? Hansı əsasə görə?
2.Peyğəmbərlərin də’vəti niyə dünyanın hər yerinə yayılmamışdır?
3.Mütəal Allah fəsadın və qan axıdılmaların qarşısını almaq üçün niyə səbəblər tədarük görməmişdir?
4.Peyğəmbərlər təbiət sirlərini camaat üçün niyə kəşf etməmişlər ki, onların ardıcılları maddi ne’mətlərdən daha artıq bəhrələnsinlər?
5.Peyğəmbərlər öz məqsədlərini irəli aparmaqdan ötrü texnologiyadan və iqtisadi qüdrətdən niyə istifadə etməmişlər?
ƏQİDƏ ÜSULLARININ TƏ’LİMİ KİTABI…


more post like this