Bu irad yeni bir irad deyil. Tarix boyu bu sayaq suallar verilmiş və alimlər öz fəlsəfi, elmi kitablarında onu cavablandırmışlar. Hər halda bu iradı iki şəkildə ünvanlamaq olar:
1. Bir mövcud və ya bir sistem yaranış cəhətdən yaradıcıya ehtiyaclı olsa da, həyatının davamında ona ehtiyac duymur. Qədim filosoflardan bəziləri güman etmişlər ki, tikilmiş bina sonradan memara ehtiyacsız olduğu kimi, mövcudlar da öz həyatının davamında kimə isə ehtiyaclı deyil.
İrad bu şəkildə bəyan olunduqda ona cavab vermək asandır. Dəqiq fəlsəfi baxımdan bir mövcudun həyatının davamı onun ilkin yaranışı ilə əlaqədə deyil. Başqa sözlə, hər hansı varlığın bu günkü varlığı onun dünənki varlığından ayrıdır. Varlıqların zaman baxımından mövcudluğu çayın eyni görkəmdə qalmasına oxşadılmışdır. Çayın baxdığımız hissəsində su kütləsi daim dəyişsə də, o zahirən əvvəlki kimi görünür.
Başqa sözlə, hər bir mövcudun da hissələri var və bu hissələr səbəbsiz yaradılmamışdır. Zaman baxımından da onların ömrü müəyyəndir və ömrün hər bir anı səbəbə ehtiyaclıdır. Həyatını davam etdirmək üçün səbəbə möhtac olmayan varlıq yaranışı üçün də səbəbə ehtiyac duymamalı idi. Çünki ötən anla indiki an arasında bu baxımdan heç bir fərq yoxdur.
Bu məsələni bir qədər də aydınlaşdırmağa çalışaq. Keçmiş və bu günkü fəlsəfi araşdırmalara əsasən, zaman əşyanın dördüncü səciyyəsidir. İki əşya uzunluq, en, hündürlük (dərinlik) baxımından fərqli olduğu kimi, zaman baxımından da fərqlənə bilər. Əşyanın digər üç səciyyəsi səbəbsiz olmadığı kimi, onun zaman müddəti, ömrü də səbəbə bağlıdır. Əgər həyatın davamı üçün səbəbi şərt bilməsək, bu ona oxşayar ki, 100 metrlik bir parçanın bir metrini səbəbə (yaradana) ehtiyaclı bilək, qalan 99 metrin yox! Belə bir məntiq, sözsüz ki, qəbuledilməzdir.
“Saatsaz və saat” məsələsinə qayıdaq. Saat yaradıcıya möhtac idi. O, fəaliyyətini davam etdirmək üçün də səbəbə ehtiyaclıdır. Sadəcə, əvvəlcə bu səbəb ondan xaricdə idisə, sonra o öz quruluş xüsusiyyətindən faydalanmağa başladı. Yəni saata ömrünü davam etdirmək üçün onun daxilindəki yığılmış yay kömək edir. Bir məsələ də var ki, saaat bir müddət işlədikdən sonra dayanır. Bu onu göstərir ki, xarici səbəb olmadan həyatın davamı mümkünsüzdür.
Deyilənlərdən yalnız bir nəticə alınır: bir şey yaranışda yaradıcıya ehtiyaclı olduğu kimi, həyatının davamında da səbəbə möhtacdır. Həyatın davamı səbəbi ilkin yaranış səbəbi ilə də ola bilər. Həyatın davamının səbəbə ehtiyaclı olmadığını iddia edən kəs əslində səbəbiyyət qanununu külli şəkildə inkar etmiş olur.
İndi isə uyğun iradın ikinci və əsas hissəsinə nəzər salaq. Bəziləri deyə bilərlər ki, hər bir nizam həm yaranışda, həm də davamda səbəbə möhtacdır. Amma yaranış səbəbi ilə davam səbəbi fərqli də ola bilər. Nə eybi var ki, varlıq aləminin başlanğıcı elm və iradə üzündən yaranmış olsun və bu mexanizmin ayrı-ayrı hissələri elə tənzimlənsin ki, öz-özünə həyatını davam etdirsin? Necə ki, saatsaz saatı düzəldir və elə düzəldir ki, o sonradan öz işini müstəqil davam etdirir. Ola bilməzmi ki, varlıq aləmi Allah tərəfindən yaradılmış olsun, amma həyatını bir sıra təbii səbəblərin təsiri ilə davam etdirsin?
Bu şəkildə bəyan olunmuş suala belə cavab vermək olar: zamanın əşya üçün dördüncü səciyyə olduğunu və onun hər hansı bir anda əvvəlki andan fərqləndiyini nəzərə alsaq, bu vaxt hər bir mərhələ üçün yeni bir səbəbə ehtiyac labüd olar. Bu səbəb elə bir səbəbdir ki, onun varlığı əzəli və əbədidir və özündən əvvəl hansısa səbəbə möhtac deyil.
Bir misal çəkək: gözünüzün önünə bir elektrik lampası gətirin. Bu lampanın yanması üçün elektrik stansiyasında enerji hasil olunmalıdır. Məgər lampa işə düşdükdən sonra onun həmin stansiyaya ehtiyacı olmurmu?! Ən qısa zaman fasiləsində belə bu əlaqə kəsilərsə, lampa sönər. Lampa söndükdən sonra onun işıq, hərarət kimi xüsusiyyətləri də fəaliyyətdən düşər. Elektrik lampası enerjini məftillərdən alsa da, məftillər enerjini istehsal etmir. Onlar da daşıdıqları enerjini hansısa mənbədən alırlar. Bu misaldan aydın olur ki, bütün mövcudlar əzəli, daimi bir mənbəyə ehtiyaclıdırlar. Belə bir mənbəsiz həyatın davamı mümkün olmur. Çünki mövcudların varlığı və xüsusiyyətləri onların zatından, yəni özündən qaynaqlanmır. Bütün mövcudlar yaranmışdır və onların keçmişi yoxluqdur. Gördüyümüz varlıq aləmi təbii səbəblərə möhtacdır, amma bu təbii səbəblər də əzəli bir səbəbdən qidalanır.
Yəni varlıq işığı həmin əbədi mənbədən daimi şəkildə nəql olunmalıdır. Bir an bu əlaqə kəsilərsə, həmin mövcud məhv olub gedər.
Elə buna görə də deyirik ki, Allah-təala daim və hər yerdə bütün əşya və hadisələrlədir. Varlıq aləmində olan mövcudlar bir an olsun belə Allahsız yaşamaq qüdrətində deyillər. Varlıq aləmi əzəli və əbədi aləm deyil. O, əzəli və əbədi varlıq tərəfindən yaradılmış varlıqdır. Bu bağlılıq dünyanın zatında yox, yarıdıcı ilə yarınmış arasında bərpadır. Necə ki, elektirik lampası öz daxili qüvvəsi hesabına yox, elektirik stansiyasının enerjisi hesabına işıqlanır.
Saatsaz məsələsinə gəldikdə isə, qeyd etməliyik ki, saatsaz saatı sıfırdan yaratmamışdır. O sadəcə hazır materiallara forma vermişdir. Əgər saatsaz saatı yoxdan yaratmış olsaydı, o, fəaliyyətini dayandırdıqda saat da dayanardı. Bənnalar da tikdiyi binanı heçdən yaratmamışlar. Onların işi sadəcə formalaşdırmaqdır. Əgər bənna binanı heçdən yaratmış olsaydı, binanın həyatının davamı bənnanın həyatının davamından asılı olardı.
Deyilənləri fəlsəfi şəkildə bəyan etmək istəsək, deməliyik ki, varlıq aləmi “Vacibəl-vücud” yox, “Mümkünəl-vücuddur.” Mümkünəl-vücud isə yaranışda və həyatının davamında vacibəl-vücuda ehtiyaclıdır. Həyatının davamında səbəbə ehtiyacı olmayan varlıq yalnız vacibəl-vücud sayıla bilər. Mümkünəl-vücud isə heç vaxt vacibəl-vücuda çevrilə bilməz


more post like this