1316. Ağıl.
Quran:
«Allah istədiyi şəxsə hikmət bəxş edər. Kimə hikmət bəxş edilmişsə, ona зoxlu xeyir verilmişdir. Bunu ancaq ağıllı adamlar dərk edərlər.»
«Onlar «əgər biz qulaq asıb ağlımızı başımıza yığsaydıq, cəhənnəm əhli iзində olmazdıq» deyəcəklər.»
Hədis:
4363. Allahın Peyğəmbəri (s): «İnsanın mayası ağıldır və ağlı olmayanın dini də yoxdur.»
4364. İmam Əli (ə): «Allah-taala bir gьn onun vasitəsilə xilas etdiklərindən qeyri heз kimə ağıl vermədi.»
4365. İmam Əli (ə): «Ağıl ən mцhkəm dayaqdır.»
4366. İmam Əli (ə): «Ağıl зirkin işlərdən uzaqlaşdırar və yaxşı işlərə əmr edər.»
4367. İmam Əli (ə): «Ağıl hər işi sahmana salandır.»
4368. İmam Əli (ə): «Ağıl insanı «İlliyun»a doğru yьksəldər.»
4369. İmam Əli (ə): «Ağıl haqqın carзısıdır.»
4370. İmam Əli (ə): «Ən yaxşı qьdrət ağıllı olmaqdır.»
4371. İmam Əli (ə): «Ağıl mцminin səmimi dostudur.»
4372. İmam Baqir (ə): «Ağılsızlıq kimi mьsibət yoxdur.»
4373. İmam Sadiq (ə): «Bцyьk Allah ağılı yaratdı. Ağıl, Allahın ərşinin sağ tərəfindən цz nurundan yaratdığı ilk mənəvi varlıqdır.»
4374. İmam Sadiq (ə): «Allah-taala ağlı dцrd şeydən: bilik, bacarıq, nur və işə istək və iradədən yaratmışdır. Sonra onu biliklə mцhkəmləndirib gцylərdə əbədi etmişdir.»
4375. İmam Sadiq (ə): «Heз bir sərvət ağıllı olmaq qədər bərəkətli deyil və heз bir yoxsulluq ağılsızlıq qədər alзaq deyil.»
4376. İmam Sadiq (ə): «Heз bir mal ağıldan daha faydalı deyil.»
4377.İmam Sadiq (ə): «Ağıl mцminin yol gцstərənidir.»
4378.İmam Kazim (ə) (Heşam ibn Həkəmə tцvsiyəsindən): «Ey Heşam! Bəndələr arasında ağıldan ьstьn heз nə bцlьnməmişdir. Ağıl sahibinin yuxusu nadanın gecə sьbhədək ibadətindən yaxşıdır. Allah yalnız ağıl sahiblərini peyğəmbər seзmişdir ki, ağılı bьtьn səy gцstərənlərin səyindən daha yьksək olsun. Bəndə də Allahdan цyrəndiyi (onu başa dьşdьyь və itaətinin zəruriliyini anladığı) Allahın vacibatlarından heз birini kənara qoymaz.»
4379. İmam Rza (ə): «Hər insanın dostu onun ağlı, dьşməni isə nadanlığıdır.»
1317. Cəza və mьkafat verilməsində ağılın rolu.
4380. Allahın Peyğəmbəri (s) (Bir kişidən danışan dəstəyə xitabən):– «Həmin kişinin ağlı nə yerdədir?» Ərz etdilər: «Ey Allahın Peyğəmbəri. Biz onun ibadətdə və yaxşı işlərdə зalışqanlığı barədə danışırıq, sənsə bizdən onun ağlı barədə soruşursan?» Həzrət buyurdu: «Doğrudan da ağılsız insan цz ağılsızlığı ilə pis adamın зirkin əməllərindən də pis iş gцrər. Sabah, qiyamət gьnьndə bəndələr цz ağıllarının səviyyəsinə gцrə dərəcələrə nail olub Allahlarına yaxın məqama зatarlar.»
4381. Allahın Peyğəmbəri (s): «Xeyir və yaxşılıq tamamilə ağılla qazanılır və ağlı olmayanın dini də olmaz.»
4382. İmam Həsən (ə): «Hər iki sarayı qazandıran ağıldır. Hər kim ağıldan məhrum olsa, hər iki saraydan məhrum qalar.»
4383. İmam Baqir (ə): «Allah-taala ağlı yaratdıqda ona buyurdu: «Ьzьnь tut» və o ьzьnь tutdu. Sonra buyurdu: «Geri dцn» və o da geri dцndь. Onda buyurdu: «İzzət və cəlalıma and olsun ki, mən səndən yaxşı məxluq yaratmamışam». Sənə əmr edirəm və sənə qadağan edirəm. (əmr və qadağa subyektim məhz sənsən). Səni mьkafatlandırıram və sənə cəza verirəm.»
4384. İmam Baqir (ə): «Musaya (ə) vəhy edilənlərdən biri də bu idi: Mən bəndələrimi, onlara verdiyim ağlın dərəcəsinə uyğun olaraq sorğu-sual edəcəyəm.»
4385. İmam Baqir (ə): «Kitabda (İmam Əlinin (ə) kitabı nəzərdə tutu­lur) oxudum ki, hər kimsənin dəyəri onun biliyi qədərdir. Həqiqətən, Allah-taala camaatı, dьnyada onlara verdiyi ağıl və dərrakəyə uyğun olaraq sorğu-sual edəcəkdir.»
4386. İmam Kazim (ə): «Hər kim malı sərvəti olmadan qьdrət sahibi olmaq, ьrəyinin paxıllıqdan rahatlığını və sağlam dinə sahib olmaq istəyirsə, yalvararaq Allahdan ağlının kamilləşdirməsini diləməlidir.»

1318. Ağlın hьccəti.
4387. İmam Kazim (ə): «Allahın insanlar ьзьn iki hьccəti var: xarici və daxili hьccət. Xarici hьccət elзilər, peyğəmbərlər və imamlar (ə), daxili hьccət isə ağıldır.»
4388. İmam Kazim (ə) (Heşam ibn Həkəmə tцvsiyyəsindən):–«Allah-taala цz peyğəmbərləri və rəsullarını yalnız ona gцrə bəndələrinə doğru gцndərdi ki, onlar Allahdan цyrənsinlər. Deməli, onlardan biliyi daha yaxşı olan dəvəti daha tez qəbul edər. Allahın işlərində ən bilikliləri ağlı daha yaxşı olanlardır. Ağlı daha kamil olan, dьnya və axirətdə daha yьksək məqamda olar.»

1319. Ağlın təfsiri.
4389. Allahın Peyğəmbəri (s): «Həqiqətən də, ağıl nadanlığın dizlərinin buxovudur. Nəfs isə ən şər-xəta heyvandır ki, ayağı bağlanmasa azğınlaşar.»
4390. Allahın Peyğəmbəri (s): «Ağıl, Allahın insan ьзьn yaratdığı bir nurdur. Onu qəlbin işıqlandırıcısı etdi ki, insan onun vasitəsilə gцrьnənlərlə gцrьnməyənlərin fərqini ayırd etsin.»
4391. İmam Əli (ə): «Ağıl odur ki, sцzьnь bilib danışasan və dediyinə

əməl edəsən.»
4392. İmam Əli (ə): «Ağıl təcrьbələri qoruyub saxlamaqdır. Sənin ən yaxşı təcrьbən isə ondan цyьd gцtьrdьyьndьr.»
4393. İmam Əli (ə): «Ağıl iki nцvdьr: təbii (və zati) ağıl və təcrьbi ağıl. Onların hər ikisi xeyirlidir.»
4394. İmam Həsən (ə) («Ağıl nədir?» sualına verdiyi cavabdan):–«Fьrsət qazanana qədər qəm-qьssə camını qurtum-qurtum iзmək.»
4395. İmam Həsən (ə)–(əziz atasının «Ağıl nədir?» sualına cavabından):– «Ьrəyinin ona tapşırdığını saxlamasıdır.»

1320. Ağıllı insanın xьsusiyyətləri.
4396. Allahın Peyğəmbəri (s): «Ağıllı insanın xьsusiyyəti budur ki, nadanın ona qarşı cahilyana rəftarına səbr etsin, ona zьlm edəni bağışlasın, kasıbların mьqabilində təvazцkar olsun, цzьndən yuxarı olanı yaxşılıqda цtьb keзsin, sцz demək istədikdə dьşьnsьn, demək istədiyi yaxşı olarsa desin və faydalansın. Əgər pis olsa, sussun və salamat qalsın. Fitnə ilə qarşılaşdıqda Allaha sığınsın və əlini, dilini saxlasın. Fəzilət gцrdьkdə onu qənimət sansın, abır-həya ondan ayrılmasın, tamahkarlıq ona yaxın dьşməsin. Bunlar ağıllı insanları tanıtdıran on xьsusiyyətdir.»
4397. Allahın Peyğəmbəri (s): «İnsanların ən ağıllısı, onların camaatla ən mьlayim olanıdır.»
4398. İmam Əli (ə): «Ağıllı insanın sinəsi, sirr xəzinəsidir.»
4399. İmam Əli (ə) («Ağıllı insan kimdir?» sualına cavabından):–«Ağıllı odur ki, hər şeyi цz yerində işlətsin.» Ərz olundu: «Nadanı bizə təsvir et» Buyurdu: «Təsvir etdim.»
4400. İmam Sadiq (ə): «Ağıllı bir deşikdən iki dəfə sancılmaz.»
4401. İmam Sadiq (ə) («Ağıl nədir?» sualına cavabından):–«Ağıl odur ki, onun vasitəsilə rəhimli Allaha ibadət olunsun və cənnət qazanılsın.» Rəvayətзi deyir: «Soruşdum ki, bəs Mьaviyədə olan nə idi?»
Həzrət buyurdu: «O hiylə idi, şeytanlıq idi. O ağla oxşayır, ancaq ağıl deyil.»
4402. İmam Sadiq (ə): «Zəmanəsini tanımaq, цz işi ilə məşğul olmaq və dilini saxlamaq ağıllı insanın işidir.»
4403. İmam Kazim (ə): «Ağıllı insan yalanını зıxarmağa qorxduğu insanla kəlmə kəsməz, əsirgəməyə qorxduğu kimsədən heз nə istəməz və цhdəsindən gələ bilməyəcəyi vədi verməz. Ьmid etdiyinə gцrə danlanacağına ьmid bağlamaz və onda aciz qalacağı işə girişməz.»
4404. İmam Kazim (ə): «Ağıllı insan dьnyanın əyər-əksiyinə, hikmət ilə qarışmış olsa,–şad olar. Ancaq dьnyanı qazanmış olsa da hikmətdən az faydalanarsa sevinməz. Buna gцrə də ticarətlərində qazanarlar.»

1321. Ağlı artıran şeylər.
4405. İmam Əli (ə): «Ağıl elə bir hissdir ki, bilik və təcrьbə ilə зoxalar.»
4406. İmam Əli (ə): «Boş işlərdən əl зəkməklə ağlın artar.»
4407. İmam Hьseyn (ə) (Mьaviyənin yanında sцz ağıldan dьşdьkdə):– «Ağıl haqqa tabe olmasa, kamala yetişməz.» Mьaviyə dedi: «Sizin sinələrinizdə yalnız bir şey vardır.»
4408. İmam Sadiq (ə): «Biliklərə зox nəzər salmaq (və dьşьnmək) ağlı aзar və зiзəkləndirər.»
4409. İmam Sadiq (ə): «Hikmət barədə зox dьşьnmək ağlı bərəkətləndirər.»
4410. İmam Sadiq (ə): «Ağlın kamilləşməsi ьз şeydədir: Allah mьqabilində əyilib yerlə yeksan olmaq, gцzəl şəkildə yəqinliyə malik olmaq və yaxşı sцzlər deməkdən qeyri hallarda susmaq.»

1322. İnsan ağlının цlзь meyarları.
4411. Allahın Peyğəmbəri (s): «Bunlar ağlın nişanələrindəndir: yalan saraydan uzaqlaşıb həqiqi saraya ьz tutmaq, gor evi ьзьn azuqə toplamaq və qiyamət gьnьnə hazırlaşmaq.»
4412. İmam Əli (ə): «Hər insanın sцzlərindən onun ağlının səviyyəsini bilmək olar.»
4413. İmam Əli (ə): «Sənin elзin sənin ağlının gцstəricisi və məktubun ən aydın danışan carзındır.»
4414. İmam Əli (ə): «İnsanların ağılları altı şeylə цlзьlьr: qəzəbli olan vaxt səbr, qorxan zaman dцzьmlь olmaq, istək və meyl olduqda mцtədil hərəkət etmək, bьtьn hallarda Allahdan qorxmaq, xoş davranmaq və sцz-sцhbətin azlığı.»
4415. İmam Əli (ə): «İnsanların ağılları altı şeylə цlзьlər: yoldaşlıq, alış-veriş, hцkmranlıq etmək, kənara зəkilmək (hakimiyyətdən), imkanlı və yoxsul olmaq.»
4416. İmam Əli (ə): «İnsanların ağlı bədahətən danışıqda sınanar.»
4417. İmam Əli (ə): «İnsanın fikri onun ağlının цlзьsьdьr.»
4418. İmam Əli (ə): «Dьzgьn işlərin зoxluğu ağlın зoxluğundan xəbər verir.»
4419. İmam Əli (ə): «Ağıl kamilləşdikdə, danışıq azalar.»
4420. İmam Əli (ə): «Kimin ağlı kamilləşərsə, şəhvətə dəyər verməz.»

1323. Ağlı gьcdən salan amillər.
4421. İmam Əli (ə): «Şəhvət və istəklərin təsirindən ağıl aradan gedər.»
4422. İmam Əli (ə): «Ağılların puз olmasının səbəbi ьstьnlьk axtarmaq-dadır.»
4423. İmam Əli (ə): «İnsanın xьdpəsəndliyi, onun ağlının sьstlьyьnь gцstərir.»
4424. İmam Əli (ə): «Kim nadanlarla oturub dursa ağlı azalar.»
4425. İmam Əli (ə): «Yalnız ağlı azca azalanlardan başqa, kimsə zarafat etmədi.»
4426. İmam Əli (ə): «Ağıl sahiblərinə qulaq asmayanın ağlı цlər.»
4427. İmam Baqir (ə): «Yalnız ağlı azalanların qəlbinə təkəbbьr yol tapar.»
1324. Ağlın sьstlьyьnьn nişanələri.
4428. İmam Əli (ə): «Ağıllar azalanda, (цzьnь) ьstьn bilməklər artar.»
4429. İmam Əli (ə): «Kim ağlı azalarsa, pis sцz danışar.»

4430. İmam Əli (ə): «Nadanlarla oturub durmaq ağılsızlıqdandır.»
4431. İmam Əli (ə): «Arzuların зoxluğu, ağlın puзluğundandır.»

1325. Ağlın meyvəsi.
4432. İmam Əli (ə): «Ağlın meyvəsi dцzьmlьlьkdьr. (Allah yolunda mətanətli olmaqdır).»
4433. İmam Əli (ə): «Ağlın meyvəsi haqqa sadiq qalmaqdır.»
4434. İmam Əli (ə): «Ağlın meyvəsi dьnyanı dьşmən bilmək və həvəsləri цldьrməkdir.»
4435. İmam Əli (ə): «Ağıl, meyvəsi bağışlamaq və həya olan bir ağacdır.»

1326. Ağlın dьşməni.
4436. İmam Əli (ə): «Ağlın dьşməni nəfsani istəklərdir.»
4437. İmam Əli (ə): «Qalib həvəslərə əsir olan nə qədər ağıl var.»
4438. İmam Əli (ə): «Allah ağlı qorumaq ьзьn… şərabdan uzaqlaşmağı vacib buyurmuşdur.»
4439. İmam Əli (ə): «Bilin ki, arzu ağlı qəflətə salır və Allahı xatırlamağı ona unutdurur.»
4440. İmam Əli (ə): «Nəfsani istəklər ayıq, ağıl isə yatmışdır.»
Mizanul – hikmətin xülasəsi kitabı – I I cild

 

 


more post like this